Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Bà nội hoặc bà ngoại: Từ dùng để chỉ người bà (thuộc đời trước cha mẹ) một cách trang trọng, thường gặp trong văn chương hoặc cách nói cổ.
   • Người phụ nữ đứng đầu, có công lao khai sáng một dòng họ, một nghề nghiệp: Nghĩa mở rộng, chỉ người phụ nữ được tôn kính như người sáng lập, có ảnh hưởng lớn đến một gia tộc hay một tập thể.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ (nghĩa chỉ người bà):

  • Trong gia phả, cụ được ghi danh là vị tổ mẫu của dòng họ.
  • Tấm lòng hiếu thảo với tổ mẫu luôn được đề cao.

• Danh từ (nghĩa mở rộng):

  • Bà được tôn vinh là tổ mẫu của nghề dệt lụa truyền thống làng này.
  • Vị tổ mẫu ấy đã có công gây dựng nên cơ nghiệp cho cả gia tộc.

Các cách sử dụng nâng cao

• "Kính như tổ mẫu": Cách nói thể hiện sự tôn kính sâu sắc, coi ai đó như bà của mình.

  • Cô giáo già được các thế hệ học trò kính trọng như tổ mẫu.

• "Phụng dưỡng tổ mẫu": Chăm sóc, phụng dưỡng người bà.

  • Câu chuyện về đức hạnh phụng dưỡng tổ mẫu được lưu truyền rộng rãi.

Biến thể và từ gần giống

• Tổ phụ (danh từ): Ông nội, ông ngoại (cũ); người đàn ông đứng đầu có công lao khai sáng. Đây là từ tương ứng chỉ nam giới.
• Nội tổ (danh từ): Ông nội (cách gọi trang trọng, cổ).
• Ngoại tổ (danh từ): Ông ngoại (cách gọi trang trọng, cổ).

Từ đồng nghĩa

• Bà nội/Bà ngoại: Cách gọi thông dụng, hiện đại hơn.
• Nội tổ mẫu/Ngoại tổ mẫu: Cách gọi cụ thể, trang trọng để phân biệt bà nội hay bà ngoại (ít dùng).

Từ trái nghĩa

• Cháu (danh từ): Thế hệ sau, con của con.
• Tôn tẩu (danh từ): Chắt (con của cháu), thế hệ cách xa hơn (từ Hán Việt cổ).

Thành ngữ liên quan

• "Uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây": Thành ngữ thể hiện đạo lý biết ơn tổ tiên, những người đi trước, trong đó có các vị tổ mẫu.
• "Cây có cội, nước có nguồn": Nhắc nhở về nguồn gốc, gốc rễ, luôn nhớ đến công ơn của các bậc tiền nhân như tổ phụ, tổ mẫu.

1. Bà nội, bà ngoại (cũ).